در نقش برجسته تنگ سروک (1) شاه الیمایی که پیرو (تابع) پارت است ، حلقه فرمانروایی را به دوتن از فرمانروایان خود میدهد. برپایه ی این نقش می توان چنین برآورد کرد که ، دادن قدرت نه تنها به ساتراپ ها از سوی شاهان پارت رایج بوده است بلکه پادشاهان تابع پیرو نیز به فرمانروایان زیر نفوذ خود اختیارات کافی می دادند.
در تشکیلات دولت پارت مقام نخست را مرزبانان داشتند که احتمالا در حدود چهار تن بودند ، سپس ساتراپ ها که پیرو مرزبان بودند. هر ساتراپی برای آسانی اداره کردن ساتراپ به چند ناحیه یا هیپارخی تقسیم می شد که این نواحی نیز به واحدهای دیگری بخش می گردید. امور مالی هر ساتراپی را یک نفر اداره می کرد که بنابر ثروت محل مالیات می پرداخت چرا که حیات اقتصادی کشور به مناسبت شرایط اقلیمی هر منطقه یا ساتراپی به یک روال نبود ، بنابراین هر منطقه به روش ویژه ای اداره می گردید که با درآمد آن همخوانی داشت.
معمولا فرنشینی سازمان اداری و مالیاتی با شخص صاحب مقام و یا از متنفذین دستگاه شاهی بود و مالیات زمین و زمین های کشاورزی برحسب مقدار درآمد تعیین می گردید.
دریافت مالیات زمین کشاورزی ، هاتا جرایم ، بوسیله مباشران ، پس از محاسبه و ثبت آنها در دفاتر گرفته می شد.
بر زمین های شاهی و معبدها و زمین های جماعات روستایی که جز املاک شاهی بودند نوع ویژه ای مالیات تعلق می گرفت و شاید بخشی از آن از پرداخت معاف بود.(2)
از کاوشهای دژ مهردات کرت (3) در نیسا که اقامتگاه شاهان نخستین پارت و جایگاه ساتراپ بود اسنادی کشف گردیده که نشان دهنده ی وضع اقتصادی و امور مالی است.
از اسناد یافت شده در دورااروپوس (4) چنین برمی آید که در برخی از شهرها افزون بر افرادی که برای اداره امور مالی انتخاب می شدند ، از بین بزرگان محل نیز کسانی به عنوان ناظر (اپیستات) تعیین می گردید ، تا در هنگام نظارت نگهبان منافع شاهی باشند.
سندی متعلق به سال 122 میلادی از دورااروپوس بدست آمده است که برای معامله بین فرهاد نامی از بزرگان محل و یک کشاورز بنام بارلاس تنظیم گردیده است. در این سند تمام شرایط قید گردیده و مبلغ پیش قسط پرداخته شده ، چهارصد درهم (5) می باشد.
در سند مهمی از اردوان به اهالی شوش در سال 22 پ.ز ، می توان از چگونگی گزینش انتخاب خزانه دار شهر و پیوند با شاه یا ساتراپ ها و توجه بسیار شاهان در امور داخلی کشور آگاهی کسب نمود. در این نامه اردوان میل خود را برای گزینش دوباره خزانه دار بنام هستیا (6) ابراز می دارد.
با وجود آنکه قانون شهر گزینش دوباره یک شخص را برای یک نوع شغل ، پیش از گذشت سه سال منع می کند ، با این وجود اردوان ضمن اشاره به مراتب شایستگی هستیا سمت خزانه داری دوباره او را تایید کرده است.
در کاوشهای دژ مهردات کرت باستان شناسان در هنگام یافت نشانه ها و ساختمان ها ، شمار بسیاری اسناد اقتصادی پارتی و همچنین انبارهای املاک خاصه شاهی یافت شده است.
از انبار ویژه شراب بیش از دو هزار تکه سفال بدست آمده که روی آنها با رنگ سیاه مبدا تهیه شراب از املاک مختلف شاهی نوشته شده است.
بر شمار زیادی از آنها نام تاکستانهایی که شراب به انبار ویژه مهردات کرت فرستاده اند آمده است. درآمدهای این املاک اختصاصی پس از وصول به خزانه پادشاهی وارد می گردید.
گاهی بخشی از املاک خاصه را شاه به افرادی واگذار مینمود. چنانکه در پوست نوشته ای به خط آرامی که از دورا اروپوس یافت شده است ، شاه به شخصی به نام «منه زی ماخ» ملکی را به تیول داده است ؛ در این پوست نوشته شرایط واگذاری تیول آمده است. (7)
در ضمن اگر صاحب تیول آنچه را که می بایستی به موقع بپردازد نمی پرداخت جریمه به او تعلق می گرفت.
پوست نوشته های یافت شده ، اورامان (
، بسیاری از مسایل اقتصادی و معاملاتی هازمان های روستایی را روشن می سازد. این نوشته ها بن مایه های باارزشی درباره ی اوضاع اجتماعی دوران پارتیان است.
(1) در نقش سروک در خوزستان که مربوط به آغاز سده دوم پیش از زایش است. شاه الیمایی بر تخت باشکوهی نشسته (دراز کشیده) حلقه فرمانروایی را به دو تن از حکام می دهد. در پشت سر وی یکی از نگهبانان ویژه ایستاده است.
(2) در بایگانی نیسا از بخشی که انتشار یافته است مطلبی درباره مالیاتی که از تاکستانهای واقع در زمین های شاهی دریافت می گردید ، دیده می شود.
(3) دژ مهردات کرت یا شهر شاهی اقامتگاه نخستین شاهان پارت و مخزن گنجینه و آرامگاه آنان بود. این دژ در جنوب خاوری نیسا پشت حصار گرد شهر قرار داشت.
(4) شهری که بوسیله سلوکوس یکم (280 – 312 پ.ز) در پایان دوران زندگیش در ساحل راست فرات بنا گردید. این شهر در آغاز سده نخست میلادی جزو متصرفات پارت درآمد. در کاوشهایی که در این منطقه انجام گرفته است ساختمان ها و نشانه ها و معبدهای و نوشته هایی از این دوره بدست آمده است ، که از دید تاریخ پارت بسیار بارزش است.
(5) هر درهم در حدود 4 گرم سیم (نقره) است پس هزینه پیش قسط در حدود 1600 گرم نقره است.
(6) مردی ثروتمند بود که بخشی از هزینه مصارف عمرانی شهر را از دارایی خود می پرداخت نام وی با عنوان «محترم ترین دوستان» آمده است. بیگمان هستیا از اشراف محل و از هواداران اردوان دوم بوده است.
(7) در پوست نوشتهِ نامبرده ، شرایط به این ترتیب است ، که اگر دقت کافی در نگهداری و آبادی تیول بکار نبرد و منافع به هنگام به خزانه شاهی نرسد «منه زی ماخ» حقوق خود را در مورد ملکیت تیول از دست میدهد. افزون بر این آمده است که او حق ندارد تیول را به رهن گذارد.
(
اورامان در کردستان. در سال 1909 میلادی چند چوپان در یکی از غارهای نزدیک اورامان یک کوزه ی گلی مهر شده بدست آوردند که درون کوزه سه پوست نوشته جای داشت. یک پوست نوشته به خط آرامی و دوتای دیگر به خط یونانی است. هر سه تکه پوست نوشته تاریخ دار است. تاریخ سال بنابر تاریخ سلوکی و ماهها ماه یونانی است. نخستین : خط آرامی ، سال 300 سلوکی برابر با 11 میلادی ؛ دومی : خط یونانی ، 225 سلوکی برابر با 88 پ.ز ، ماه آپه لایوس برابر با آبان ماه ؛ سومی : 291 سلوکی برابر با 22 پ.ز
ادامه دارد....
